Ym 1859, nododd Charles Darwin ei ddamcaniaeth ynghylch Esblygiad drwy ddetholiad naturiol. Mae ei syniad arloesol, sef bod anifeiliaid yn newid ac yn esblygu dros amser yn sgil addasu i amgylchedd sy'n newid, wedi helpu i egluro’r myrdd o rywogaethau hardd sy'n digwydd ym myd natur. Mae hyd yn oed wedi helpu pobl i lunio esblygiad anifeiliaid, megis yn achos gwartheg a gwahanol fridiau o gŵn. Gan fod y Ddaear yn wynebu'r posibilrwydd o newid o bwys yn yr hinsawdd, mae'n debyg y bydd anifeiliaid, yn ogystal â phobl, yn gorfod addasu i heriau gwahanol. Meddwl am sut roedd anifeiliaid anwes ac anifeiliaid fferm modern yn edrych yn y gorffennol - a sut rydyn ni wedi’u llunio fel y maen nhw heddiw - oedd prif ffocws prosiect diweddar a oedd yn anelu at addysgu pobl ifanc am esblygiad.

Bu tri grŵp o fyfyrwyr 14-19 oed o Gymru yn gweithio ochr yn ochr ag archaeolegwyr, gwyddonwyr ac artist i ddysgu popeth am theori arloesol Charles Darwin ynghylch esblygiad drwy ddetholiad naturiol. Gofynnwyd iddyn nhw feddwl sut y bydd anifeiliaid anwes yn edrych ymhen mil o flynyddoedd? Oherwydd newid yn yr hinsawdd a phoblogaeth gynyddol, a fydd arnon ni angen anifeiliaid anwes llai o faint, glanach, a’r rheiny’n gallu cael eu cludo - efallai meicro-gi yr un maint â ffôn symudol a hwnnw’n pasio’i garthion mewn pelenni bach persawrus? O ran yr anifeiliaid rydyn ni’n eu bwyta, gan fod lefelau'r môr yn codi efallai y bydd angen gwartheg dŵr sy’n gallu nofio a bwyta gwymon!

Defnyddiodd y bobl ifanc syniadau Darwin i ddychmygu a chreu anifeiliaid y dyfodol. Mewn gweithdy diwrnod fe fuon nhw’n archwilio sut mae anifeiliaid wedi esblygu o’u hynafiaid gwyllt i roi’n hanifeiliaid anwes a’n bwyd ni heddiw – o’r blaidd i’r milgi bach ac o’r fuwch wyllt enfawr, yr ‘Auroch’ i’r buchod sy’n canu yn hysbysebion menyn ‘Anchor’. Fe fuon nhw’n edrych hefyd ar rai o'r bridiau o gŵn, gwartheg a defaid sy'n arbennig i Gymru. Buon nhw’n archwilio esgyrn anifeiliaid y gorffennol a'r presennol, gan ddysgu’r ffeithiau am sgerbydau a pham mae rhai anifeiliaid yn siapiau mor rhyfeddol. Aeth y myfyrwyr ati i ddylunio sut roedden nhw’n credu y byddai anifeiliaid yfory yn edrych, a chafodd y dyluniadau hyn eu casglu a'u defnyddio i gynhyrchu arddangosfeydd amgueddfa a gwefan. Cafodd y darluniau eu harddangos yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd o fis Chwefror i fis Ebrill 2010.

Roedd y myfyrwyr yn dod o Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr, ac o ITEC Training Solutions yng Nghaerdydd a Sant Alban. Cafodd yr ysgolion hyn eu dewis am fod y myfyrwyr yno yn aml yn wynebu rhwystrau sy’n eu hatal rhag cymryd rhan mewn gweithgareddau, naill ai am nad oes adnoddau a chyfleusterau i gymryd rhan mewn gweithgareddau ymgysylltu o safon, neu, yn achos yr ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg, am fod gweithgareddau ymgysylltu fel arfer yn cael eu cynnal yn uniaith Saesneg.

Yn ogystal â chynnig heriau a phrofiad ymarferol creadigol, roedd y tri gweithdy’n cynnwys dadleuon moesegol am ein perthynas ag anifeiliaid yn y gorffennol, y presennol a'r dyfodol, a’r cyfrifoldebau sy'n ein hwynebu fel cyfryngau ar gyfer newid biolegol.

Cafodd y prosiect ei gyflwyno gan fyfyrwyr a staff Ysgol y Biowyddorau a’r Ysgol Hanes ac Archaeoleg ym Mhrifysgol Caerdydd. Bu arlunydd arobryn, Paul Evans, hefyd yn cydweithio â swyddogion addysg o Amgueddfa Cymru, a rheolwr STEM yn Techniquest. Mae arweinydd y prosiect, y Dr Jacqui Mulville, yn ymchwilydd yn Ysgol Hanes, Archaeoleg a Chrefydd Prifysgol Caerdydd. Dywedodd:

'Roedden ni'n awyddus i ystyried ffyrdd newydd o ymgysylltu â phobl drwy ddod â ffeithiau gwyddonol a lluniadau a meddwl yn greadigol at ei gilydd i greu ffordd arloesol i ysbrydoli pobl ifanc, gan godi hyder myfyrwyr a staff y brifysgol i fynd ar drywydd ymgysylltu cyhoeddus.'

'Y peth gorau am y prosiect oedd gweld creadigrwydd yn llifo o'r bobl ifanc a fu’n cymryd rhan a brwdfrydedd yr athrawon i’r prosiect. Gwnaeth yr holl ôl-raddedigion elwa o'r sgiliau a'r hyder a gawson nhw yn ystod y prosiect ac roedd yr arddangosfa’n llwyddiant mawr.'

Mae manteision y prosiect i gael eu rhannu gyda phlant eraill ar draws ysgolion yng Nghymru, gan fod yr Amgueddfa Genedlaethol wedi cynhyrchu blychau i’w benthyca a phecynnau estyn allan sy’n cynnwys sgerbydau llawer o anifeiliaid o’r gorffennol a'r presennol.

Dolenni Diddorol

Paul Evans www.origin09.org.

Arweinydd: Y Dr Jacqui Mulville, Ysgol Hanes ac Archaeoleg Prifysgol Caerdydd